Bạo hành trẻ em và chấn thương xuyên thế hệ

Nếu bạn có con, bạn đã bao giờ: (Chưa có con, xin đọc tiếp)

(a) la mắng, chế giễu, trách móc, xúc phạm con vì lỗi vặt vãnh nào đó, kể cả khi bạn bực mình vì một việc không liên quan đến con?

(b) không đoái hoài đến cảm xúc của con, không quan tâm là con nghĩ gì, áp đặt điều bạn muốn lên con mình?

(c) đánh con, bao gồm tát/bạt tai, đánh vào tay, mông, hay bất cứ chỗ nào trên cơ thể?

(d) bỏ đói con, hay để mặc con mặc đồ cũ, rách rưới, bẩn thỉu trong khi nhà vẫn có điều kiện mua sắm, hoặc không chạy chữa khi con bị ốm?

(e) Chạm vào bộ phận sinh dục của con, hoặc bắt con chạm vào bộ phận sinh dục của mình để thỏa mãn ham muốn tình dục?

Cha mẹ bạn đã từng làm những điều trên với bạn hay không?

Chắc chắn ai cũng từng làm điều (a) và (b) không ít thì nhiều, một số người làm (c) hay (d), và hi vọng không ai làm (e). Mỗi điều từ a đến d, nếu lặp lại thường xuyên, là bạo hành. Điều a, bạo hành tinh thần (emotional abuse). Điều b, bỏ mặc tinh thần (emotional neglect). Điều c, bạo hành thể chất (physical abuse). Điều d, bỏ mặc thể chất (physical neglect). Điều e, chỉ cần phạm một lần trở lên, là bạo hành tình dục (sexual abuse).

Đọc đến đây hẳn bạn nghĩ, thế hóa ra hầu hết người Việt bạo hành hoặc bỏ mặc con hết hay sao? Cả bố mẹ bạn cũng thế?

Đúng vậy. Không riêng gì người Việt, một khảo sát ở Mĩ với với hơn 17 nghìn người, 2/3 có tiền sử bạo hành như trên, hoặc/và sống trong gia đình có bố hoặc mẹ bị bệnh tâm thần, đi tù, nghiện rượu hoặc ma túy. Điều đáng nói là phần lớn những người được khảo sát là tầng lớp trung lưu da trắng chứ không phải dân nghèo ít học. Đây là nghiên cứu ACEs – Adverse Childhood Experiences (Trải nghiệm xấu thời thơ ấu), mở đường cho nhiều tiến bộ trong chương trình trị liệu tâm lý lẫn thể chất do các nguy cơ tiềm ẩn và nghiêm trọng ở nạn nhân. So với người lớn lên với tuổi thơ lành mạnh, nạn nhân bạo hành có nguy cơ bị bệnh phổi cao hơn 390% so với người bình thường, bệnh viêm gan cao gấp 2,4 lần, trầm cảm cao gấp 4,6 lần, tự tử cao gấp 12,2 lần.

***

Vấn đề là tác hại của bạo hành lên não bộ, bất kể là bạo hành thể chất hay tinh thần, cũng như nhau.

Tổn thương là cảm giác đau đớn vì bị đối xử tệ. Chấn thương (trauma) là tổn thương không được cảm nhận thấu đáo, lý giải, thấu hiểu, và về sau nạn nhân có xu hướng lảng tránh không muốn nghĩ về nó, hoặc bị ám ảnh và dễ xúc động khi tình huống tương tự lặp lại. Ví dụ ngày A còn bé, vài lần bố A về thấy nhà hơi bừa bộn, ông gọi A ra đánh nhừ đòn. Lúc đó A cảm thấy khó hiểu vì sao hình phạt lại nghiêm trọng cho một lỗi quá nhỏ như vậy. A rất sợ bố. Từ đó mỗi lần thấy bố về A cố gắng dọn dẹp và cư xử theo ý muốn của bố. A nghĩ chắc là bố đúng, vì bố lúc nào cũng đúng, vậy nghĩa là mình hư. Lớn lên, đi làm, có lần sếp của A than phiền là phòng hơi bừa bộn, A bỗng thấy sợ hãi và vô cùng áy náy đến mức ám ảnh, cho rằng mình sắp bị đuổi việc. Đây là cách phản ứng điển hình của nạn nhân bị tổn thương.

***

Điều đáng nói ở đây là, tuy việc bạo hành diễn ra ở các nước phát triển, tác hại của nó có thể được giảm thiểu nếu như có chương trình can thiệp tâm lý kịp thời. Nghĩa là trẻ em/người lớn được theo dõi, tư vấn, trị liệu tâm lý. Gia đình, nhà trường và xã hội có hiểu biết để ngăn chặn chuyện này, hoặc giải quyết hậu quả. Ở Việt Nam thì không có chuyện can thiệp. Nhiều gia đình có cha hay cha dượng lạm dụng tình dục con gái nhưng không bị truy tố, như vậy bạo hành ít nghiêm trọng hơn (ở khía cạnh luật pháp) như thể chất hay tinh thần thì càng dễ bị bỏ qua.

Chính vì không có can thiệp tâm lý, nên chúng ta dễ phát triển chấn thương xuyên thế hệ (intergenerational trauma), tạo nên tác động phức (compounding effect), nghĩa là chấn thương chồng chất lên chấn thương khác, khiến tác hại của bạo hành càng nghiêm trọng. Ví dụ, cha mẹ A bạo hành con (A), A bị chấn thương tâm lý, không lý giải được tại sao mình lại bị đối xư như vậy, và cách giải thích duy nhất là “do mình hư”, “mình không ra gì”. Những đứa trẻ bị bạo hành như A không bao giờ hiểu được rằng bản thân mình không có lỗi. A không biết rằng không đứa trẻ nào phải chịu trách nhiệm cho niềm vui hay cơn nóng giận của cha mẹ. Lớn lên, A một mặt mang tâm lý có lỗi, mặc cảm, giận bản thân, và phóng chiếu sự giận giữ đó lên con mình. Mặt khác A lặp lại đúng kiểu dạy con duy nhất mà A biết: bạo hành, đay nghiến.

Khi bạn đánh mắng con, nó không ngừng yêu bạn mà nó ngừng yêu chính nó.

Ở những nền văn hóa Nho giáo như Việt Nam, Trung Quốc, hay Hàn Quốc, việc con cái phê phán cha mẹ có thể bị coi như “tội tày đình” trong mắt bàn dân thiên hạ. Điều đó khiến bạo hành càng dễ bị bỏ qua. Hơn nữa, chính vì tâm lý không dám phê phán cha mẹ nên nạn nhân (con cái) càng dễ tự đổi lỗi cho mình, khiến chấn thương càng nặng và không tìm đến điều trị tâm lý (chưa kể cơ hội điều trị ở VN gần như không có). Do đó chấn thương xuyên thế hệ càng phổ biến.

***

Lối thoát

Yêu thương vô điều kiện. Bạn có yêu con dù con xấu xí, học kém vài môn, có tật này tật kia hay không? Tình yêu vô điều kiện là điều kiện tiên quyết cho một tuổi thơ lành mạnh, để con cái trở thành những người lớn lành mạnh. Nếu bạn vẫn khăng khăng chỉ yêu con khi con được điểm 10, chơi đàn giỏi như bạn muốn, làm răm rắp những điều bạn bảo, thì bạn còn chưa yêu con. Bạn chỉ yêu chính bạn mà thôi.

Tôn trọng con. Con cái là cá thể hoàn toàn độc lập với cha mẹ. Nó có thể không thông minh bằng bạn, không chơi thể thảo giỏi như bạn muốn, không mạnh dạn, nhưng nó có cảm xúc, suy nghĩ, sở thích và thế mạnh riêng. Bạn không thể luôn đúng. Đối xử với con như cách bạn muốn người khác đối xử với mình. Đừng lấy con làm trò đùa, đừng xúc phạm, hạ thấp lòng tự trọng của con. Hãy lắng nghe nguyện vọng và lời giải thích của nó. Nếu bạn lỡ làm tổn thương con, bạn có thể xin lỗi và giải thích cho con hiểu là bản thân con không xấu, lẽ ra con không đáng phải chịu mắng/đòn. Bằng cách này, cha mẹ có thể trả lại sự tự tôn cho trẻ, đồng thời ngăn chặn được chấn thương (vì nỗi đau đã được lý giải).

Làm một người trưởng thành về cảm xúc. Vốn từ tiếng Việt về cảm xúc khá nghèo nàn và ít khi được dùng trong văn nói. Là vì văn hóa phương đông không coi trọng cá nhân và do đó cảm xúc của cá nhân. Vì thiếu từ vựng, chúng ta cũng ít khi gọi tên hay nghĩ đến nó. Mình cảm thấy thế nào? Tại sao mình lại cảm thấy thế? Ai/cái gì là nguyên nhân? Giáo dục cảm xúc vô cùng quan trọng. Theo các nghiên cứu về thần kinh học, cảm xúc chi phối hành vi và quyết định của chúng ta hàng ngày. Vệ sinh cảm xúc cũng giống như vệ sinh thân thể hàng ngày vậy. Thay vì tảng lờ hoặc cố gắng đóng băng cảm xúc của mình, bạn nên cảm nhận nó. Cũng như chúng ta cần biết cơ thể đau ở đâu để tìm ra nguyên nhân, chúng ta cần biết mình thấy bất an, lo lắng, ngại ngùng hay không và vì lý do gì. Chúng ta không lạm dụng thuốc giảm đau, thì cớ gì chúng ta lại đóng băng cảm xúc của mình?

Giải quyết chấn thương trong bạn. Phần lớn hành vi của bạn được điều khiển một cách vô thức (vốn thiên về cảm xúc). Giơ tay lên đánh con khi nóng giận, cáu gắt với người nhà hay đồng nghiệp, vv đều là phản ứng nhanh, vội, chủ yếu lặp lại từ những trải nghiệm từ thời bé đã hằn vào tâm trí. Nếu bạn lớn lên với nhiều khúc mắc, hãy đi tư vấn tâm lý hoặc ít nhất là tự đọc sách, học hỏi về tâm lý học. Bạn cũng có thể viết ra những khúc mắc trong quá khứ, cảm nhận nỗi đau khổ, giận giữ, xấu hổ, buồn bã. Rồi khóc cho thuê thỏa (kể cả đàn ông! Ai cũng là người và cảm xúc không phải là đặc quyền của phụ nữ). Rồi viết lại câu chuyện của mình theo cách mình muốn nó xảy ra, và cho nó thời gian để hàn gắn, thì vết thương sẽ lành. Cách duy nhất để vượt qua chấn thương và bước sang trang mới, là trải nghiệm nỗi đau trong đó đó một cách trọn vẹn, đủ các giai đoạn như trên, thay vì đi đường tắt.

Bạn không thể yêu ai khác nhiều hơn chính mình. Brene Brown, nhà nghiên cứu về tổn thương (vulnerability) cho rằng các mối quan hệ phải bắt nguồn từ bản thân. Bà chỉ ra rằng, mặc dù rất nhiều bậc cha mẹ thề thốt rằng họ yêu con cái mình hơn bất cứ thứ gì trên đời, sự thực là nếu phụ huynh vẫn còn chưa ngã ngũ trong mối quan hệ với chính mình thì khó mà cho đi tình yêu hay chấp nhận tình yêu từ người khác, kể cả con cái họ. Yêu thương bản thân nghĩa là nhận thức được điều tốt đẹp và xấu xí trong mình, chấp nhận bản thân mình như vốn là — kể cả khuyết điểm, và đồng thời cố gắng cải thiện bản thân.

Xem thêm:

Căng thẳng — Phần 1; Phần 2

Ghi chú: 5 mục từ a đến e chỉ là một phần của bảng câu hỏi ACEs.

Xem thêm (có phụ đề tiếng Việt):

Tham khảo thêm:

Nghiên cứu về Trải nghiệm xấu ở tuổi thơ (ACEs): https://www.cdc.gov/violenceprevention/aces/index.html

Danh mục 10 câu hỏi ACEs: https://acestoohigh.com/got-your-ace-score/

Nadine Burke Harris, How childhood trauma affects health across a lifetime. https://www.ted.com/talks/nadine_burke_harris_how_childhood_trauma_affects_health_across_a_lifetime

Intergenerational trauma: https://en.wikipedia.org/wiki/Transgenerational_trauma

Brene Brown, The Power of Vulnerability: Teachings of Authenticity, Connections and Courage: https://www.goodreads.com/book/show/23500254-the-power-of-vulnerability

David Richo, How to Be an Adult: A Handbook on Psychological and Spiritual Integration. https://www.goodreads.com/book/show/978759.How_to_Be_an_Adult

The School of Life, How to Overcome Your Childhood. https://www.goodreads.com/book/show/53068003-how-to-overcome-your-childhood

Susan Forward, Toxic Parents: Overcoming Their Hurtful Legacy and Reclaiming Your Life. https://www.goodreads.com/book/show/103999.Toxic_Parents

Donna Nakazawa, Childhood Disrupted: How Your Biography Becomes Your Biology, and How You Can Heal. https://www.goodreads.com/book/show/23492704-childhood-disrupted

Lori Gottlieb, Maybe You Should Talk to Someone. https://www.goodreads.com/book/show/37570546-maybe-you-should-talk-to-someone

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s